Süleymaniye Vakfı'ndan kandil kutlaması

Ülkemizde kandil geceleri diye bilinen geceler; Rebiu'l-evvel ayının on ikinci gecesi olan Mevlid, Recep ayının ilk cuma gecesi olan Regaib, yine Recep ayının yirmi yedinci gecesi olan Mirac, Şaban ayının on beşinci gecesi olan Berat ve Ramazan ayının yirmi yedinci gecesi olan Kadir Gecesidir.

Recep ayı "dört haram ay"dan bir tanesidir. Diğerleri Zilkade, Zilhicce ve Muharrem aylarıdır. Bu aylarda savaşmak haram kılınmıştır. Dolayısıyla bu ayların diğer aylara göre bir fazileti bulunmaktadır.

Haram aylar hakkında Allah Teala şöyle buyurmuştur:

“Gökleri ve yeri yarattığı günde Allah'ın yazısına göre Allah katında ayların sayısı on iki olup, bunlardan dördü haram aylarıdır. İşte bu, doğru hesaptır. O aylar içinde (Allah'ın koyduğu yasağı çiğneyerek) kendinize zulmetmeyin …” (Tevbe, 9/36)

“Sana dokunulmaz ayı1, o ayda yapılan savaşı soruyorlar. De ki: "O ayda savaş ağır bir suçtur. Ama Allah yoluna engel olmak, ona ve Mescid-i Haram'a karşı tanımazlık etmek, halkını oradan çıkarmak Allah katında daha ağır suçtur…” (Bakara, 2/217)

“Ey müminler! Allah'ın sembollerine, (içinde savaşılması) haram olan aya, Kabe'ye armağan edilen kurbanlığa, gerdanlıklı kurbanlık hayvanlara, Rablerinin bağışını ve rızasını kazanmak amacı ile Kabe'yi ziyaret etmeye gelenlere sakın saygısızlık etmeyiniz…” (Maide, 5/2)

Bir başka ayette ise Allah Teala, şeairullah'a yani kendi koyduğu sembollere saygı gösterilmesinin, kalplerin takvasına bağlı olduğunu bildirmektedir. (Bkz: Hacc, 22/32.) Recep ayının içinde bulunduğu haram ayların da bu sembollerden olduğu, bir önceki ayette Cenab-ı Allah tarafından açıklanmıştır.

Bu konudaki hadis-i şeriflerden bir tanesi ise şöyledir:

Ebû Bekre radıyallahu anh, Peygamberimiz sallallahu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir:

“Zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki (ilk) hey'etine dönmüştür. Sene, on iki aydır. Bunlardan dördü haram aylardır. Üçü arka arkayadır ki bunlar; Zilkade, Zilhicce ve Muharrem'dir. Dördüncüsü de Cemaziye'l-ahir ile Şa'ban arasında olan Receb-i Mudar'dır.” 
( Buhari, Bed'ul-Halk, 2, Tefsir 9/8.)

Zikredilen bu ayetler ve hadisten anlaşıldığına göre, diğer haram aylara olduğu gibi Recep ayına da hürmet etmek gerekir. Fakat bu hürmet, aşağıda belirtilen uydurma hadislerde olduğu gibi dinimizin aslında olmayan bir takım ibadetler icat ederek olmamalıdır.

Halk arasında "üç aylar" olarak bilinen Recep, Şa'ban ve Ramazan ayları hakkında rivayet edilen: "Recep Allah'ın ayıdır, Şa'ban benim ayım, Ramazan da ümmetimin ayıdır." Sözü hakkında alimlerin çoğu "bu uydurmadır" demiştir. Ayrıca yine Recep ayının fazileti hakkında: "Kim o ayda şu kadar namaz kılarsa ona şu kadar sevap verilir, kim o ayda istiğfar ederse ona şu kadar ecir verilir." Şeklinde hadis diye rivayet edilen sözlerin “hepsi” mübalağadır, hepsi alimler tarafından tekzib edilmiştir.

Recep ayının ilk Cuma gecesi kılınması gerektiği söylenen Regaip namazı ve bu ayın diğer gecelerinde kılınması gerektiği söylenen namazlarla ile ilgili hadisler de uydurma hadislerdendir. Hepsi yalandır ve Allah resulüne yapılmış birer iftiradır.2 Aclûnî'nin tabiri ile “bu hadislerin Kûtu'l-Kulûb, İhyau Ulûmiddîn, Tefsîr-i Sa'lebî gibi (tasavvuf ağırlıklı) kitaplarda yer almasına aldanılmasın.”3 
 

Aclûnî şöyle devam diyor:

“Her ne kadar İhyau Ulûmiddîn, Kûtu'l-Kulûb adlı kitapların yazarları (İmam Gazali ve Ebû Talib el-Mekkî) bu hadisleri zikretse de bu konuda ne sünnette ne de hadis imamlarının yanında herhangi bir (sahih hadis) bulunmaktadır. Çünkü sünnet (onların demesiyle değil) ancak Peygamberin sözü, fiili ve takriri ile sabit olur.”4

Regaip gecesi ile ilgili olarak halk arasında meşhur olan Regaip namazıyla ilgili rivayeti, 1023 (h. 414) yılında vefat eden Ali b. Abdullah b. Cehdam isimli Mekkeli sûfî bir zatın ihdas ettiği / ortaya çıkardığı kaynaklarda belirtilmektedir.5

Kaynaklarda Regaip gecesiyle ilgili özel ibadet ve kutlamaların hicri 4. yüzyılda (miladi 10. yy) ortaya çıktığına ve bu gecenin ilk defa “kandil” olarak kutlanmasına hicri 448 (m. 1056) yılında Kudüs'te, 480 (m. 1087) yılında da Bağdat'ta kutlanmaya başladığına dikkat çekilmektedir.6

Bu ayda edilmesi gerektiği söylenen “Allah'ım! Recep ve Şa'ban aylarını bize mübarek kıl ve bizleri Ramazan'a ulaştır.”7 Duası da sahih bir hadise dayanmamaktadır. Zira bu hadisin senedinde yer alan Zaide b. Ebi'r-Rukad adlı kişinin İmam Buhari tarafından munkeru'l-hadîs8 olduğu ve bu ravinin bir takım hadisçiler tarafından tanınmadığı belirtilmiştir.9 Yalnız Peygamberimizin her ay tuttuğu ve tutulmasını tavsiye ettiği Pazartesi ve Perşembe günü oruçları ile eyyam-ı bîz denilen her ayın 13, 14 ve 15. günleri tutulan oruçlara Recep ayında da devam edilebilir. Bunları yukarıdaki uydurma hadislerle karıştırmamak gerekir. Burada özellikle vurgulanmak istenen husus, diğer aylarda yapılmayıp da sadece bu aya, Recep ayına- mahsus namaz, oruç gibi herhangi bir ibadet bulunmadığıdır.

Şa'ban ayına gelince: Sahih rivayetlere göre Peygamberimizin Ramazan ayından sonra en çok oruç tuttuğu ay Şa'ban ayıdır.10 Üsame b. Zeyd (r.a) şöyle bir hadis rivayet etmiştir: “Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem, Şa'ban ayında tuttuğu orucu hiçbir ayda tutmamıştır. Kendisine: “Ey Allah'ın Resulü! Senin, Şa'ban ayında tuttuğun orucu başka bir ayda tuttuğunu görmedim" dedim. O da şöyle buyurdu: “Şaban, Receb ile Ramazan arasında insanların gafil bulunduğu ve amellerin, alemlerin Rabbi olan Allah'a yükseldiği aydır. Ben de amelimin (Allah Teala'ya) oruçlu olduğum halde yükselmesini seviyorum.”11 O halde bu ayda oruç tutmanın Peygamber (sav)'in güzel bir sünneti olduğu rahatlıkla söylenebilir.

Dininin aslından olmayan, sonradan ortaya çıkan ve hakkında herhangi bir delil bulunmayan durumlar hakkında Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

“İşlerin en kötüsü sonradan ihdas edilenler / ortaya çıkarılanlardır.”12

“Sonradan ihdas edilen her şey bid'attir”13

“Her bidat dalalettir, her dalalet de ateştedir.”14 
 
İmam Malik'in konuyla ilgili şu sözünü hatırlamakta da büyük fayda vardır:

“Kim, bu ümmet içerisinde (din adına) geçmişte olmayan bir şey ihdas ederse (ortaya çıkarırsa) bu kişi, Hz. Peygamber'in Allah tarafından kendisine verilen risalet (elçilik) görevine ihanet ettiğini iddia etmiş olur. Çünkü Allah Teala “…Bugün dininizi olgunlaştırdım; size olan nimetimi tamamladım. Size din olarak İslam'ı uygun gördüm...” (Maide, 5/3) buyurmuştur. Bu yüzden, o gün din olmayan (dine dahil olmayan) şey bugün de din olamaz!”15

SONUÇ OLARAK: Ne Kur'an'da ve ne de sünnette bugün geniş halk kitleleri tarafından kutlanan kandil gecelerine işaret vardır. Mübarek kabul edilen bu geceler, Peygamber Efendimiz ve ashabından çok sonra Mısır ve Kudüs'te kutlanmaya başlamış, daha sonra İslam dünyasının çeşitli bölgelerine yayılmıştır. Bu kutlamalar kesinlikle İslam'ın bir emri veya bir tavsiyesi değildir. Müslüman toplumlar tarafından ortaya çıkarılmış ve gelenek haline gelmiştir. Osmanlı padişahlarından II. Selim döneminden itibaren 'kandil' adını alan bu geceler16, miraciye, regaibiye, mevlit gibi çeşitli etkinliklerle ihya edilmiştir. Kandil gecelerini kutlayan her toplum kendi kültüründen bir şeyler eklemiş ve böylece bu geceler gelenekselleşmiştir.  

Yahya ŞENOL

SÜLEYMANİYE VAKFI

Din ve Fıtrat Araştırmaları Merkezi