Avrupa milletvekiline dokunuyor

PKK’lı teröristlerle sarmaş dolaş görüntüleri yayınlanan Barış ve Demokrasi Partisi (BDP) milletvekillerinin dokunulmazlığının kaldırılması konusu son günlerin siyasi tartışmalarının başında geliyor. Dokunulmazlıkların kaldırılmasının demokratik açıdan ne tür zararlar getirebileceği konuşuluyor. Hatta Avrupa’dan gelecek muhtemel tepkiler hesaba katılarak dokunulmazlığı kalkacak vekillerin yelpazesini genişletme formülleri aranıyor. Oysa birçok Avrupa ülkesinde görevi sırasında çeşitli suçlara bulaşan milletvekillerinin dokunulmazlığının kaldırıldığı, tutuklandığı, hatta bir kısmının yargılanıp cezalandırıldığı biliniyor. Almanya, İngiltere, Danimarka, Avusturya ve Bulgaristan bunlardan bazısı. Avrupa Birliği’ne (AB) üye ülkelerden seçilen 736 parlamenterin bulunduğu Avrupa Parlamentosu da geçmişte bazı vekillerin dokunulmazlığını kaldırdı. 2008 yılında ırkçılıkla suçlanan Belçikalı milletvekili Frank Van Henke ve geçen sene Müslümanlara hakaret etmekle suçlanan Fransız vekil Brono Hollnisch ilk akla gelenler. 

Avrupa’daki birçok ülkede yasama dokunulmazlığı zannedildiği kadar geniş kapsamlı değil. Öncelikle yasama dokunulmazlığı suçüstü yakalanan milletvekili için geçerli değil. Almanya, Belçika, Danimarka, Avusturya, İsveç, İtalya, Fransa, İspanya, İsviçre, İzlanda, Lüksemburg, Norveç, Portekiz ve Yunanistan bu ülkelerden. İsviçre’de ise ülke dışına kaçma riski olan milletvekilleri tutuklanabiliyor.

Bazı ülkelerde ise; milletvekilleri belirli bir süreden daha uzun hapis cezası gerektiren suçları işlemesi halinde dokunulmazlık hakkından istifade edemiyor. Mesela; 1999 Finlandiya Anayasası’na göre 6 aydan uzun, 1975 İsveç Anayasası’na göre de 2 yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suç işleyen milletvekili dokunulmazlık hakkından yararlanamıyor.

Özel ve kamu hukuku ayrımı olan ülkeler de yasama dokunulmazlığının sınırlı olduğu ülkeler arasında sayılabilir. Almanya, Avusturya, Belçika, Finlandiya, Fransa, İspanya, İsveç, İtalya, İzlanda, Portekiz ve Yunanistan gibi özel hukuk davalarını yasama dokunulmazlığı dışında kabul eden ülkelerde milletvekilinden alacağı olan bir kişi izne tabi olmadan hakkında dava açabiliyor. İngiltere ve İrlanda’da ise bir milletvekili, kamu hukukunun söz konusu olduğu davalarda izne tabi olmaksızın, tutuklanabiliyor, yargılanabiliyor ve hapse mahkûm edilebiliyor. İşte Avrupa ülkelerinden somut bazı önekler:

Avusturya

Anayasanın 57. maddesinin 2. fıkrasına göre; milletvekilleri, suçüstü halleri hariç, ancak millet meclisinin özel izniyle tutuklanabildiği Avusturya’da yasama dokunulmazlığının kaldırılması mümkün. En son Avusturya Ulusal Meclisi, geçen mayıs ayında yaptığı oylamada; yolsuzlukla suçlanan aşırı sağcı muhalefet lideri Heinz Christian Strache ve Neo-Naziler tarafından düzenlenen bir baloya Savunma Bakanlığı tarafından yasaklanmış bir askerî kıyafetle katılan milletvekili Elmar Podgorschek’in dokunulmazlığını oy çokluğu ile kaldırdı.

Danimarka

Özgürlükler konusunda vatandaşlarına en cömert davranan ülkelerden biri olan Danimarka’da anayasanın 57. maddesine göre; hiç bir milletvekili hakkında, suçüstü hâli hariç, parlamentonun (Folketinget) izni olmaksızın soruşturma açılamaz ve tutuklanamaz. Ancak işledikleri çeşitli suçlar dolayısıyla dokunulmazlığı kaldırılan ve cezaya çarptırılan milletvekilleri var. 2006 yılında küçük bir trafik kazasına sebep olan Adalet Bakanı Lene Espersen’in dokunulmazlığı kaldırılmış, 1500 kron para cezasına çarptırılmış ve ehliyeti şartlı olarak elinden alınmıştı. 2010 yılında ise Müslümanlar hakkında ırkçı ifadelerde bulunan aşırı sağcı Danimarka Halk Partisi (DF) milletvekili Jesper Langballe’nin dokunulmazlığı kaldırılmış ve hakkında dava açılmıştı.

İngiltere

Avrupa’da yasama dokunulmazlığını ilk uygulayan ülke olan İngiltere’de diğer AB ülkelerinden çok farklı bir dokunulmazlık anlayışı var. Bir kere hiç bir vekilin yargılanmaktan kurtulma hakkı yok. İngiliz siyasi kültürünün önemli bir parçası haline gelen hesap verme sorumluluğu, milletvekillerinin suç işlemeleri halinde hâkim karşısına çıkmalarına yetiyor. Avam Kamarası’ndaki barda kavga çıkararak Muhafazakar Partili milletvekili Stuart Andrew’e kafa atan ve olay anında orada olan 2 kişiyi daha darp eden İşçi Partili milletvekili Eric Joyce, olay yerine gelen polis tarafından tutuklandı ve hakkında açılan dava sonrasında suçlu bulundu. Kefaletle serbest kalan Joyce daha sonra partisinden istifa etmek zorunda kaldı. Diğer taraftan 2007 yılında karısını sokak ortasında döven Muhafazakar Partili milletvekili Andrew Pelling, eşinin şikayeti üzerinde gelen polisler tarafından tutuklandı.

Bulgaristan

2007 yılında AB bünyesine giren Bulgaristan, defaatle milletvekili dokunulmazlığının kaldırıldığı ülkelerden biri. En son geçen temmuz ayında aşırı sağcı GERB partisi milletvekili Dimitar Avramov’un dokunulmazlığı kaldırıldı. 34 yaşındaki Avramov, hakkında açılan dava sonrasında rüşvet almak ve yolsuzluk yapmaktan dolayı suçlu bulundu ve tutuklanarak hapse atıldı.
Almanya

Anayasanın 46. maddesinin 2. fıkrası yasama dokunulmazlığını düzenliyor ve milletvekillerinin meclis izni olmadan tutuklanmasının mümkün olmadığını ifade ediyor. Bununla birlikte Türkiye’de olduğu gibi özel hukuk ile kamu hukuku ayrımı söz konusu ve yasama dokunulmazlığı milletvekillerini özel hukuk konularına giren davalarda korumuyor. Mesela bir milletvekili hakkında kamu hukukunu ilgilendirmeyen şahsi bir borcu yüzünden dava açılabilir ve tazminata mahkum edilebilir. Pek çok Avrupa ülkesinde olduğu gibi Almanya’da da yasama dokunulmazlığının kaldırılması mümkün. Son olarak, geçen şubat ayında Sol Parti Thiringen Eyaleti Meclis Grubu Başkanı Bodo Ramalow ve Saksonya Eyaleti Meclis Grup Başkanı Andre Hahn’ın dokunulmazlığı kaldırıldı. Söz konusu milletvekilleri, aşırı sağcıların Dresten şehrinde düzenlediği eyleme karşı düzenlenen protesto gösterilerine katılmakla suçlanmıştı.